HINDI LAMANG awiting lipos ng pag-ibig, may ginampanang mahalagang papel sa himagsikang Pilipino noong 1896 ang kundiman (cundiman sa lumang baybay).

Nagmula sa lalawigan ng Batangas, ang kundiman ay isang uri ng awitin ng pag-ibig na ipinakikilala ng malamyos, maaliw-iw, at mabanayad na himig.

Sabi nga ng mananalaysay na si Teodoro Agoncillo (1912 – 1985), katutubo sa Pilipinas ang kundiman at walang bahid ni isang hibla ng kulturang Espanyol dahil bago pa man lumunsad ang mananakop ng Krus at Espada sa baybaying Pilipino, ay naririyan na ang mga awiting iyan, gaya nang nasusulat sa ibaba:

Hayo na’t dimugin ang bato mong puso

Sa pait ng aking luhang tumutulo,

Nang ang mailap mong awa’y nang umamo

Sa walang hangganang tapat kong pagsuyo.

Mula sa History of the Filipino People (1990), p. 57

Sa panahon ng paghihimagsik laban sa mga Espanyol, at bago pa ito maging parang apoy na lumaganap sa iba’t ibang bahagi ng lupain, ang matatamis na liriko ng kundiman ay tila naging isang kumot na nagkubli sa nag-aalab na damdamin ng inaaping mga indio.

Si José P. Rizal, na siya nating pambansang bayani’y sumulat ng isa sa pinakamagagandang kundiman sa panahon ng nagaapoy na pingkian sa pagitan ng mananakop at nang sinasakop, na sa dakong huli’y nagsimula nang pumiglas:

Tunay ngayong umid yaring diwa at puso

Ang bayan palibhasa'y api, lupig at sumuko.

Sa kapabayaan ng nagturong puno

Paglaya'y nawala, ligaya'y naglaho!

Datapuwa't muling sisikat ang maligayang araw

Pilit na maliligtas ang inaping bayan

Magbabalik man din at laging sisikat

Ang ngalang Tagalog sa sandaigdigan!

Ibubuhos namin ang dugo'y ibabaha

Ng matubos lamang ang sa Amang Lupa!

Hanggang 'di sumapit ang panahong tadhana

Sinta ay tatahimik, tutuloy ang nasa!

Sinta ay tatahimik at tutuloy ang nasa!

O Bayan kong mahal

Sintang Filipinas!

Nalathala sa isang kabanata ng Noli Me Tangere

Sinasabi rin sa kasaysayan na sa panahong nagpupulong ang mga katipunero, sina Melchora Aquino at mga kasama’y umaawit ng mga kundiman at awiting bayan para hindi mapagtanto ng mga Espanyol ang tunay na nagaganap sa loob ng tahanan.

Ang naging pinakakilalang kundiman sa panahon ng Himagsikang Katipunero ay ang Jocelynang Baliwag, na inialay kay Josefa 'Pepita' Tiongson y Lara, na taga-Baliwag, Bulakan—ang pinakasagisag ng Bayang Pilipinas, na bagaman matamis magmahal ay labis ang lumbay:

P- Pinopoong sinta, niring calolowa

Nacacawangis mo'y mabangong sampaga

Dalisay sa linis, dakila sa ganda

Matimyas na bucal ng madlang ligaya.

E- Edeng maligayang kinaloclocan

Ng galak at tuwang catamis-tamisan

Hada cang maningning na ang matunghaya'y

Masamyong bulaclac agad sumisical.

P- Pinananaligan niring aking dibdib

Na sa paglalayag sa dagat ng sakit

'Di mo babayaang malunod sa hapis

Sa pagcabagabag co'y icaw ang sasagip.

I- Icaw na nga ang lunas sa aking dalita

Tanging magliligtas sa niluha-luha

Bunying binibining sinucuang cusa

Niring catawohang nangayupapa.

T- Tanggapin ang aking wagas na pag-ibig

Marubdob na ningas na taglay sa dibdib

Sa buhay na ito'y walang nilalangit

Cung hindi ikaw lamang, ilaw niring isip.

A- At sa cawacasa'y ang kapamanhikan

Tumbasan mo yaring pagsintang dalisay

Alalahanin mong cung 'di cahabagan

Iyong lalasunin ang aba cong buhay.

Liriko mula sa Wikipedia, 2010

Kaya nga, hindi maitatatwang hindi lamang humihiwa sa puso ang kundiman, kundi nagpapaalab ito ng kakaibang pagmamahal, alalaong baga’y ang pagmamahal sa Inang Bayan, na kumbaga kay Jose Corazon de Jesus ay bayang sakdal dilag (Mula sa Bayan Ko, 1929). (30)

N.S.B is a poet, journalist, essayist, creative fiction and non-fiction writer, and researcher based in Antipolo City. You can read him on his blog, http://www.sigliwa2.tk/.