Pinatay ang gripo ng tubig at lumabas ng banlat si Ka Amboy.

            “ Dapat kumukuha na kayo ng boy dito sa piggery ninyo,” suhestiyon ko.             Ngumiti lamang si Ka Amboy. Bahagyang sulyap lamang ang itinugon at tinungo ang tangkal kung saan namamahay ang inahing pusa na may limang kuting.          

           “ Ito, tatlong kulay…babae,” pahayag ni Ka Amboy at inilahad sa akin ang kuting. Hindi ko na itinanong sa kanya kung bakit babae ang pusang may tatlong kulay.           

         “ Dapat namamahinga na lamang kayo,” patuloy ko.           

         “ Maraming magugutom,” kaagad na ibinalik sa akin ni Ka Amboy.            Sinamahan pa ako sa may trangkahan ng piggery ni Ka Amboy. Nang buksan niya ang pinto, agad na lumabas si Ogag.           

       “ Ogag, hindi tayo aalis,” untag ni Ka Amboy kay Ogag.

    “ Si Ogag na lang ang pinagkakatiwalaan ko,” dagdag pa ni Mang Amboy.           

        Marami pa sana akong gustong malaman tungkol sa kahulugan ng mga sinasabi ni Ka Amboy, subalit maaring kapangahasan na ang halukayin ko pa ang buhay niya. Sapat nasa akin ang unawain ang kahulugan ng kanyang mga sinabi batay sa aking nalalaman at nakikita.           

        Ang pagkawala ng mga taong dati niyang natulungan noong kumikita pa siya ng malaki sa Saudi. Ang patuloy niyang paghahanap-buhay upang matugunan ang pangangailangan ng kanyang mga anak, manugang at mga apo. Ang paninirahan niya sa kubo, gayong dapat sa malaki at kongretong bahay siya nakatira dahil iyon ay bunga ng kanyang dugo at pawis na ibinuhos noong sa pangingibang-bansa. Ang mga anak niyang pinag-aral sa kolehiyo, subalit patuloy na umaasa sa kanya ng mga pangangailangan para sa pamilya ng mga ito. Ang kanyang asawa na hindi na rin siya matanggap bilang katabi sa pagtulog dahil sa amoy ng kanyang mga alaga sa piggery.Ang mga katotohanang ito ang kahulugan ng mga sinasabi sa akin ni Ka Amboy. Nang imulat ko ang aking mga mata, papasok na ng Park ‘n Ride sa Lawton ang bus na sinasakyan ko.           

         Buong maghapon, itinuon ko ang pansin sa trabaho. At gaya ng lagi ko nang ginagawa. Nag send ako ng text message sa aking anak na nag-aaral sa isang University sa U-Belt. Ilang minuto lamang ang dumaan, dumating na ang binatilyo kong anak na first year college na sa kursong nursing.           

      Allowance para sa isang linggo ang ibinigay ko sa kanya.           

       Nang maghiwalay kami matapos kumain sa isang foodchain, tinanaw ko siya habang papatawid ng kalsada. Sa isip ko, sana naman, hindi maging katulad ng mga anak ni Ka Amboy ang aking panganay. Sana, wala akong Ogag na asahan sa aking pagtanda. Hindi ko alam kung bakit sa tuwing nakikita ko ang aking anak, naiisip ko lagi ang naging kalagayan ni Ka Amboy. Hindi ko maipaliwanag kong kaba o pananabik ang nadarama ko. Kaba sa pag-aalalang magiging tulad din ang anak ko ng mga anak ni Ka Amboy. Nakatapos nga ng pag-aaral, patuloy namang nakasandal pa rin kay Ka Amboy ang mga anak.           

         Para tuloy gusto kong balikan ang lesson namin sa mga kaugaliang-Pilipino na nagiging dahilan ng mabagal na pag-unlad ng mga tao. Ayon sa isang kong mag-aaral, isa raw sa kaugaliang ayaw niyang manatili sa mga Pilipino ay ang sobrang responsabilidad na nakaatang sa balikat ng isang ama. Para bang sa oras na magkaroon ng pamilya ang isang lalaki, kailangang kayanin ang mga responsabilidad na nakaatang sa balikat. Gayong maari namang pagtulungan ng bawat myembro ng pamilya ang mga tungkuling para sa buong pamilya.               

       Pinananabikan ko ang pagkakataong makita ko ang aking anak na nakatapos na rin ng pag-aaral at matutunan na ring mabuhay sa pamamagitan ng sarili niyang pagsisikap. Isang malalim na hugot ng hininga ang pinakawalan ko, pagkatapos muli akong humakbang papasok ng unibersidad.           

         Isang araw ng Sabado. Habang papalabas kami ng daang-riles ng aking asawa. Nakasalubong namin si Ka Amboy malapit sa labasan. Agad akong lumingon sa aming pinanggalingan upang alamin kung nakasalubong ba namin si Ogag. Subalit hindi ko natanawan si Ogag sa daang aming pinanggalingan. Wala si Ogag? Muli akong lumingon upang tiyakin kung talagang wala si Ogag. Naisip ko na baka nakikipaglampungan lamang si Ogag sa mga nanganganding inahing aso sa daang-riles. Wala talaga si Ogag.           

         Ibinalik ko ang aking paningin kay Ka Amboy. Ibig kong mabasa ni Ka Amboy ang katanungang alam kong nagawa kong isanib sa aking mga mata. Subalit inilayo ni Ka Amboy ang paningin sa akin, idinako sa aking asawa.            “ May lakad yata kayong mag-asawa a?” Bati sa amin ni Ka Amboy.               

         Bitbit ni Ka Amboy ang mga platic ng kaning-baboy sa kaliwang kamay, habang ang kanang kamay ay may hawak na tali.           

        Isang tuta ang nasa dulo ng tali. Napangiti ako sa bagong alaga ni Ka Amboy.           

         “ Kapatid yata po iyan ang tutang ibinigay ninyo sa akin?” Wika ko.          

        “ Oo, pinapraktis ko na,” nakangiting sagot ni Ka Amboy, ngunit hindi niya maikukubli sa akin ang lungkot ng kanyang mga mata. Noon ko lamang nakitang malungkot si Ka Amboy. Sa tuwing makakasalubong ko siya sa daang-riles, laging masigla at may ngiti sa mga labi tuwing babati sa akin.           

          Iba ngayon, pakiramdam ko, may kung anong nakakubling lungkot sa bawat sulok ng kanyang mga mata. Naisip ko tuloy, baka napagtripan na ng mga sunog-baga si Ogag at ginawang pulutan. O baka naman kaya, nagipit si Ka Amboy, nawalan ng pambili ng darak para sa mga alagang baboy at ibinenta si Ogag. Alam kong hindi gagawin ‘yon ni Ka Amboy. Buhay niya si Ogag. Kaibigan niya si Ogag. Mabuting kaibigan si Ogag, at higit sa lahat, mabuti pa si Ogag kaysa sa ugali ng ilang tao sa daang-riles.           

        “ Ibig sabihin, ayaw na ninyo kay Ogag?” Pabiro kong pahayag sa kanya.           

        “ Sumuko na si Ogag,” lahad ni Mang Amboy na sinundan ng hapit ng paghinga.           

          Gusto ko pa sanang makipagkuwentuhan kay Ka Amboy tungkol kay Ogag at sa bago niyang alagang tuta, ngunit iginiya na ako ng aking asawa papalayo kay Ka Amboy. Binalak ko na lamang na sa oras na makauwi kami, saka ko na lamang sasadyain si Ka Amboy sa kanyang kubo. Gusto kong itanong sa kanya kung nasaan na si Ogag.           

           Nakasakay na kami sa dyip nang magsalita ang aking asawa sa kanyang nalalaman tungkol kay Ogag.           

          “ Pinalitan na ni Ka Amboy ang kanyang alaga,” ayon sa aking asawa habang nakasakay kami sa dyip patungong palengke. “ Patay na si Ogag,” balik ng asawa ko.           

          Nabigla ako sa narinig. Hindi ko maipaliwanag kung bakit tila binalot ng kakaibang lamig ang buong katawan ko.            

          “Patay na si Ogag?” Ulit ko.           

          Para bang ‘tao’ ang namatay sa paraan ng pagtatanong ko sa aking asawa. Akala ko, nagbibiro lamang siya..           

          “ Nabangga ng bus sa highway si Ogag kahapon.” Tuloy nito.                     

          Putok ang balita sa daang-riles ang tungkol sa pagkasagasa kay Ogag. Kuwento pa ng asawa ko. Matapos daw na mabangga si Ogag, walang buhay itong tumilapon sa tabi ng kalsada. Duguan, lasug-lasog ang katawan.           

         Bumilis ang tibok ng aking dibdib. Habol ang paghinga. Dama kong tila sumisikip ang daluyan ng hangin sa aking dibdib. Mabilis ding daw dinampot ng mga kalalakihang nakatambay ang wala nang buhay na katawan ni Ogag.           

       “ Pulutan!” Sigaw daw  isang sunog-baga.           

       Subalit, agad daw na lumapit si Ka Amboy.           

       “ Hayup ka!” Mariing pahayag daw ni Ka Amboy sa lalaking may hawak kay Ogag.           

           Nahintakutan naman daw ang lalaki at agad na ibinigay kay Ka Amboy ang bangkay ni Ogag. Maingat na ibinalot daw  ni Ka Amboy sa isang sako ang  wala nang buhay na katawan ng matapat na alaga. Si Ogag.Tuluyang binalot ng ungkot ang sa aking pagkatao. Nauna na pala si Ogag, hindi sa daang-riles, kung hindi sa lugar kung saan, maari nang mamamahinga siyang mamahinga.           

          Ang tutang hila-hila ni Ka Amboy ay panibagong Ogag na maaring makasama niya sa araw-araw na pamumuhay. Dahil alam ko, nakatitiyak si Ka Amboy na ang katapatang hinahanap niya sa buhay ay hindi niya natagpuan kasama ng mga taong pinagsikapan niyang buhayin. Sa mga taong tinulungan niya noong siya’y kumikita pa ng malaking salapi. Ang katapatang nais niya’y natagpuan niya kay Ogag. Sana, ang tutang pinapraktis ni Ka Amboy ay maging tulad din ni Ogag. Wala sanang naghihintay sa aking Ogag na magiging matapat ko ring kaibigan pagdating ng panahon.

Si Crispulo S. Alarde, Jr. po ulit.